1/02/2012 - Atelier Hermse_

Atelier Hermse_ is een feit!

uw partner in kleinschalige stedenbouw en effectieve beeldkwaliteitplannen

bezoek de website voor meer informatie

12/11/2011 - Verslag excursie Beeldkwaliteit in Praktijk - Leiden, 4 november 2011

Een speeltuin voor ontwerpers

Vanuit de behoefte om meer te leren van de werking van beeldkwaliteitplannen in de praktijk, begon ik afgelopen voorjaar met het organiseren van een reeks excursies. Tijdens de eerste excursie brachten we een bezoek aan Apeldoorn, alwaar we een aantal suburbane woonbuurten bezochten, gebouwd onder uiteenlopende vormen van beeldregie (klik hier voor het verslag van die excursie).

Gezien de lage bebouwingsdichtheid en de weinig beperkende context van de in Apeldoorn bezochte projecten, drong zich de vraag op of een hogere dichtheid en een meer complexe omgeving vraagt om een andere strategie ten aanzien van beeldkwaliteit. In Leiden vond ik een tweetal projecten die aan deze voorwaarden voldoen: Nieuw Leyden en Roomburg. Deze wijken vormden dan ook de bestemming van de tweede excursie Beeldkwaliteit in Praktijk, die plaatsvond op 4 november jongstleden. Ter plekke werden we van een inhoudelijke toelichting voorzien door Kawus Forouzand, stedenbouwkundige bij gemeente Leiden. Met een twintigtal enthousiaste deelnemers  bestudeerden en bediscussieerden we vervolgens de (beeld-)kwaliteit van deze projecten en hetgeen we over het achterliggende totstandkomingproces te weten kwamen. In dit verslag probeer ik de bevindingen van die dag samen te vatten. Daarbij maak ik dankbaar gebruik van input die ik kreeg van andere deelnemers aan de excursie, met  name de bijdrage van Michel van Unen en Rijkent Lamain. De beschrijving van de projecten vindt plaats aan de hand van het drietal thema’s dat ik in het vorige verslag heb benoemd: structuur, schaal en vakmanschap.

Nieuw Leyden
In opdracht van woningcorporatie Portaal en gemeente Leiden, tekende MVRDV een nieuw stedenbouwkundig plan voor een vrijkomend bedrijfsterrein net buiten de singel van de Leidse binnenstad. In het plan bestaat een duidelijk onderscheid tussen hoogbouw langs de randen en grondgebonden woningen daarbinnen. De nog (projectmatig) te realiseren hoogbouw zal worden gerealiseerd aan de hand van een beeldkwaliteitplan. Het gebied daarbinnen is welstandsvrij en bestaat voor een groot deel uit zelfbouw.

^{particuliere woningen in de Voltastraat / gebouwde parkeervoorzienineng tussen de blokken}

Structuur
Het plan heeft een zeer heldere en eenduidige opzet met oost-west georiënteerde ontsluitingswegen en noord-zuid georiënteerde woonstraatjes. Deze opzet en de consequent gehanteerde rooilijnen zijn meer dan sterk genoeg om de grote variatie in architectuur samen te binden tot één herkenbaar geheel. Een andere belangrijke kwaliteitswinst is gemaakt door de structurele keuze voor gebouwde parkeeroplossingen waardoor auto’s en fietsen aan het zicht onttrokken zijn. De functioneel ingerichte ontsluitingswegen, die toegang bieden tot de parkeervoorzieningen, missen helaas het groen en de vele voordeuren die de woonstraatjes juist tot een aangenaam verblijfsgebied maken. 
Van een relatie tussen de buurt en zijn directe omgeving blijkt beperkt sprake te zijn.

^{Ampèrestraat (woonstraat) / Pascalstraat (dwarsstraat)  / Schimmelpennickstraat (woonstraat)}

 
Ook de aangrenzende woningen kennen veel variatie in architectuur, maar hebben desondanks een gemene deler, namelijk de consequente toepassing van rode baksteen. Deze gemene deler loopt niet door in Nieuw Leyden. Door het nog ontbreken van de geplande hoogbouw eindigen de zichtassen van het gebied nu nog op een aantal gesloten gevels van bedrijfsgebouwen. Na voltooiing van de wijk zal pas volledig duidelijk zijn hoe het plan aansluit op zijn omgeving.

^{inrichting met potten in de Ampèrstraat /  inrichting met groenvakken in de Hertzstraat}

Schaal
Onderscheidend voor Nieuw Leyden is de hoge mate van variatie in architectuur, deze zorgt voor een aangename kleinschaligheid. Er ontstaat een veelvormige compositie waarbinnen zeer veel mogelijk is zonder dat de identiteit van het geheel in het geding komt. De herkenbaarheid van de individuele woning is optimaal, hetgeen ongetwijfeld positief bijdraagt aan de binding van de bewoners met hun buurt. Duidelijk minder geslaagd maar wel prominent aanwezig, zijn blokken die zijn gerealiseerd door de woningcorporatie. De variaties in architectuur zijn hier beduidend minder en ogen gekunsteld. Van invloed van de bewoners op  het exterieur van hun woning is hier geen sprake.

^{corporatiewoningen in de Schimmelpennickstraat / corporatiewoningen in de Hertzstraat}

 
Kopers van woningen in het nog te bouwen ‘Veld 38’ krijgen wél invloed op het ontwerp van hun woning. Helaas is deze vrijheid beperkt tot een vastomlijnd palet aan keuzes. Daar tegenover staat het voordeel dat de verantwoordelijkheid voor het complexe bouwproces van deze woningen en de parkeerbak volledig bij de projectorganisatie ligt. Met name de collectieve realisatie van het casco en parkeerbak noodzaakte de zelfbouwers in andere velden namelijk tot een complexe afstemming van verantwoordelijkheden, financiën en planning.

^{variaties in architectuur bij de zelfbouwwoningen}

Vakmanschap
De kwaliteit van architectuur en uitvoering van de zelfbouwwoningen in Nieuw Leyden wisselt sterk, maar is gemiddeld genomen erg hoog. Bewoners bouwen geen marktcourant beleggingsobject maar hebben stevig geïnvesteerd in hun unieke droomhuis. De blokken gerealiseerd door de woningcorporatie missen dit ambitieniveau. Materiaalgebruik, aansluitingen en detaillering steken schril af tegen de rest van het plan. Achteraf gezien zou voor deze blokken een strenger welstandsregime waarschijnlijk hebben geleid tot meer kwaliteit. Voor ‘Veld 38’ zal de praktijk moeten uitwijzen of uiteindelijk een zelfde rijkdom aan variatie en detaillering haalbaar is als bij de zelfbouwwoningen.
In de openbare ruimte zorgt een consequente toepassing  van hoogwaardig materiaal voor eenheid. Helaas wordt de bestrating ter plekke van de dwarsstraten doorbroken door een asfaltloper die werd afgedwongen door de hulpdiensten. Invloed van de bewoners op de inrichting en het onderhoud van de woonstraatjes zorgt ook hier voor een prettige kleinschaligheid en betrokkenheid.

Roomburg
Deze VINEX-wijk is de laatste volledige woonwijk die binnen de grenzen van de gemeente Leiden gerealiseerd kon worden. Binnen een zestal gethematiseerde deelgebieden zijn ongeveer duizend woningen gerealiseerd.  Zowel op stedenbouwkundig niveau als in de architectuur is veel aandacht besteed aan het aspect duurzaamheid. Roomburg wordt aan de noordzijde gescheiden van de stad door het Rijn-Schiekanaal. Aan weerszijden wordt de wijk begrensd door parken (De Bult aan de westzijde en archeologisch park Matilo aan de oostzijde), de zuidelijke begrenzing wordt gevormd door de Willem van der Madeweg, met parallel daaraan de A4.
Roomburg is, op 18 woningen na, volledig projectmatig gerealiseerd aan de hand van een inspirerend beeldkwaliteitplan. Hoewel dit plan aandoet als een officieel document, blijkt het geen enkele formele status te bezitten. Het heeft het puur gediend als communicatiemiddel ten tijde van de planvorming.

^{architectuur in deelgebied ‘Landschap’(Octavialaan) / architectuur in deelgebied ‘Ecologie’ (Senecastraat)}

Structuur
De wijk heeft een heldere opzet met een centrale ontsluitingsas waarlangs de deelgebieden zich, ieder met hun eigen identiteit, duidelijk manifesteren. Indien nodig kan het plan later een tweede ontsluiting krijgen zonder de structuur van de wijk geweld aan te doen. Hoewel de identiteit van het deelgebied ‘Historie’ wat geforceerd aandoet, is de opdeling van de wijk in thema’s een bruikbare doch ongedwongen kapstok gebleken voor differentiaties in architectuur.

^{de langzaamverkeersas gezien vanaf de Julius Cesarbrug / de beëindiging van deze as aan de overzijde van het kanaal}

De ontsluitingsas van de wijk eindigt in de Julius Cesarbrug. Deze langzaamverkeersbrug is een poging om Roomburg op een logische wijze te laten aansluiten op de Leidse binnenstad. Om bestuurlijke reden is de brug echter niet op de beoogde plek terecht gekomen. De route loopt daardoor nu dood op enkele vrijstaande bungalows. Een betere aansluiting op het weefsel van de stad zou hier op zijn plaats zijn, te meer omdat Roomburg, behalve een brede school, niet over eigen voorzieningen beschikt. De ontsluiting voor het autoverkeer bevindt zich aan de zijde van de snelweg A4 welke, zowel ruimtelijk als qua verkeerslawaai, (nu nog) zeer prominent aanwezig is. De bijna monumentale, bebouwingswand aan deze zijde bevestigt de oriëntatie van de wijk op de snelweg. Na binnenkomst van de wijk zorgen zorgvuldig uitgewerkte, grotendeels gebouwde, parkeervoorzieningen er echter voor dat het blik goed wordt ingepast in de woonomgeving.
Een bijzondere positie wordt in dit plan, zowel in ruimtelijk als in sociaal opzicht, ingenomen door de opzet van het woonwagenkamp. Het kamp is excentrisch gelegen in het archeologisch park en bestaat louter uit uniforme, vrijstaande stenen ‘woonwagens’. Het geheel is net zo projectmatig ontwikkeld als de overige woonbuurten in Roomburg.

^{de bebouwingswand aan de Willem van der Madeweg / het woonwagenkamp}

Schaal
De projectmatige opzet van de wijk is goed afleesbaar doordat de variaties in architectuur binnen de afzonderlijke projecten minimaal zijn. Dit leidt tot een grootschaligheid die culmineert in de 400 meter lange bebouwingswand langs de Willem van der Madeweg. Met een compositie van kleuren is gepoogd een kleinschaligheid te introduceren in deze wand. Dit neemt echter niet weg dat de afzonderlijke woningen zich manifesteren als één anoniem en hard geheel.
Langs de Minervalaan bevindt zich een rij van 18, door particulieren ontworpen (maar door één aannemer gebouwde!) woningen. De grote diversiteit maakt deze woningen tot een incident in een wijk van grote gebaren, maar van dichtbij kan het kwaliteitsniveau en de eigenheid van de woningen op louter positieve reacties rekenen.
Het eenzijdige aanbod van woningen, zonder eigen voorzieningenapparaat, dreigt Roomburg tot een monofunctionele wijk te maken. Werken aan huis is echter goed gefaciliteerd, waardoor ook op werkdagen de levendigheid in de wijk gewaarborgd is. Door een gebrekkige aansluiting van een deel van de hoogbouwprojecten op het maaiveld ontbreekt een zelfde levendigheid helaas aan de voet van die gebouwen.

^{appartementen met een goede aansluiting op het maaiveld (Liviuslaan) / welstandsvrije woningen (Minervalaan) / binnenzijde zuidrand (Vitruviusstraat)}

Vakmanschap
Vanuit de gemeente Leiden is er (met name in persoon van stedenbouwkundige Kawus Forouzand) door het gehele proces van stedenbouwkundig plan, de bouwplanbegeleiding tot het ontwerp van de inrichting van de openbare ruimte sprake geweest van een constante en eenduidige input. Het resultaat van deze continuïteit in ontwerp(-begeleiding) door alle schalen heen zorgt voor veel samenhang in de wijk. Ook op detailniveau is zorg besteed aan de inpassing van de deelplannen. Gesloten gevels zijn bijvoorbeeld afgezoomd met groen. Erfafscheidingen en voorzieningen voor het stallen van vuilcontainers zijn onderdeel van de architectuur. Verder is de verkeersstructuur complementair aan de leesbaarheid van het stedenbouwkundig plan. Ook maatregelen t.a.v. duurzaamheid zijn een integraal onderdeel van het plan: van goed ingepaste strokenbouw, een watersysteem dat tegelijkertijd speelaanleidingen biedt, tot zonnepanelen geïntegreerd in gevelelementen. De architectuur van de wijk is van een prima kwaliteit met uitschieters in zowel positieve als negatieve zin maar nergens doen deze uitschieters significante afbreuk aan het stedenbouwkundig plan. 

^{stallingsplekken voor vuilcontainers (Venusstraat) / groen afgezoomde parkeerplaatsen (Drususlaan)}

Proces en succes
Tijdens de excursie konden beide wijken, ieder op hun eigen manier, op veel waardering rekenen. Roomburg vanwege het samenhangende beeld en de zorgvuldige uitwerking, Nieuw Leyden met name vanwege het succes van de zelfbouwwoningen.
In Roomburg is gemeente Leiden erin geslaagd de oorspronkelijke ambities buitengewoon consequent door te vertalen naar de eindsituatie, zelfs inclusief de beoogde maatregelen op het gebied van duurzaamheid. De woningen in Roomburg liggen goed in de markt.

^{De oude Besjeslaan loopt als een groene ader door Roomburg / het binnenhaventje aan de Jupiterlaan}

De praktijksituatie in Nieuw Leyden blijkt minder dicht bij het oorspronkelijk vertrekpunt te liggen. Voorzien was een buurt waar hoofdzakelijk particuliere opdrachtgevers welstandsvrij een betaalbare woning konden realiseren. Doordat er in Leiden juist in het dure segment krapte heerst op de woningmarkt blijkt de wijk met name kapitaalkrachtige particulieren aan te trekken. Desondanks viel de kavelverkoop tegen en is een deel van de woningen door een woningcorporatie gerealiseerd.¹ In tegenstelling tot de zelfbouwers heeft de corporatie het welstandsvrije karakter van de wijk niet aangegrepen om een onderscheidende architectuur te realiseren en bij te dragen aan de beeldkwaliteit van de wijk. Toch blijkt het heldere stedenbouwkundige plan flexibel genoeg om deze programmatische wijzigingen goed op te vangen.

De ruimtelijke beperkingen van het bouwen in een rij en het gezamenlijk realiseren van het casco van de woningen maakt zelfbouwwoningen in zowel Nieuw Leyden als Roomburg in feite deels tot collectief particulier opdrachtgeverschap. Van puur particulier opdrachtgeverschap zoals bijvoorbeeld op de vrije kavels in de meer suburbane wijken in Apeldoorn, is in deze projecten nergens sprake. Het zijn echter juist deze beperkingen en het ontbreken van vergelijkbare projecten in de omgeving, die hebben geleid tot het ontstaan van een bijzondere architectuur van hoge kwaliteit. Catalogusbouw was op voorhand geen optie in deze plannen. Voor een volgend project ligt er wellicht een uitdaging in het realiseren van een zelfde vrijheid en kwaliteit in een goedkoper marktsegment.

Ten slotte
In beide plannen was de gekozen strategie ten aanzien van beeldregie van grote invloed op de het uiteindelijke resultaat. Nieuw Leyden bleek in werkelijkheid minder vrij dan verwacht, en het beeldkwaliteitplan van Roomburg had niet de veronderstelde formele status. Desalniettemin meen ik uit de vele positieve reacties die ik heb mogen ontvangen, te kunnen opmaken dat er voldoende input was voor een vruchtbare discussie. Uiteraard zet ik deze discussie graag met jullie voort tijdens een volgende excursie, op de LinkedIn-group ‘ Beeldkwaliteit in Praktijk’  of bij andere gelegenheden die zich voordoen.

^{beide wijken zijn een speeltuin, niet alleen voor ontwerpers maar ook voor kinderen}

De volgende excursie zal meer inspelen op beeldkwaliteit in de opgaven van de toekomst: kleinschalige ingrepen in bestaande weefsels. Deze excursie zal naar verwachting plaatsvinden in het voorjaar van 2012.

 ¹Uit een reactie van Remko Slavenburg (stedenbouwkundige voor Nieuw Leyden bij Gemeente Leiden) blijkt dat de informatie over het verloop van het proces van Nieuw Leyden in dit verslag niet juist is. Hij licht als volgt toe: "In het hoofdstuk proces en succes staat dat Nieuw Leyden verder staat van het originele vertrekpunt en dat de wijk bedoeld was voor de minder draagkrachtige opdrachtgever. Dit is niet waar. Nieuw Leyden was juist altijd bedoeld om de meer draagkrachtige bewoners van Leiden Noord voor de wijk te behouden. Dat is gelukt, van de eerste woningen kwam meer dan de helft van de opdrachtgevers uit Leiden Noord, deze kregen ook voorrang. Omdat dit daarna van het ministerie van VROM niet meer mocht, zijn er geen gegevens over de latere woningen. De verkoop van de kavels is altijd zeer voorspoedig gegaan, zelfs in deze crisistijd. Dus dat is niet de reden dat de corporatie een deel van de woningen heeft gerealiseerd. De corporatie is medeaandeelhouder van Nieuw Leyden en wilde daarom een deel van de woningen afnemen. Deze zijn zogenaamde consumentgerichte huurwoningen, waar de toekomstige huurders over de invulling konden meebeslissen. Dit alles was het oorspronkelijke uitgangspunt en is ook zo uitgevoerd. Dat deze huurwoningen minder aantrekkelijk zijn, dat deel ik."

6/10/2011 - excursie Beeldkwaliteit in Praktijk #2 - stedelijk Leiden

26/06/2011 - Verslag excursie Beeldkwaliteit in Praktijk - Woningbouw in Apeldoorn - 10 juni 2011

Het realiseren van een geslaagd ruimtelijk project vereist een doordachte verankering van het ontwerp in alle voorkomende disciplines. Synergie tussen architectuur, stedenbouw, landschap en uitvoering is daarom een kritische succesfactor voor een vertaling van de initiële vraag en de geldende kaders naar een prettige leefomgeving. Het beeldkwaliteitplan bevindt zich op het snijvlak van deze vakgebieden. Het beoogt vanuit een stedenbouwkundige of landschappelijke visie inspiratie te bieden voor de uitwerking van een plan. Daarnaast heeft het beeldkwaliteitplan vaak ook een kaderstellende rol. Kaders zijn enkel toetsbaar als deze objectief, liefst kwantitatief zijn gedefinieerd. Van inspiratie is echter enkel sprake wanneer er ruimte is voor interpretatie.

Doordat ik al geruime tijd werk aan het opstellen van beeldkwaliteitplannen word ik regelmatig geconfronteerd met deze (schijnbaar?) paradoxale doelstellingen. Het is eerder regel dan uitzondering dat (de opzet van) het beeldkwaliteitplan onderwerp is van discussie. Deze discussie wordt bovendien versterkt door de huidige roep om deregulering van het bouwproces, waarin het welstandsbeleid onder vuur ligt. Dat motiveert mij op zoek te gaan naar een effectieve manier om in de praktijk te toetsen welke mate van beeldregie daadwerkelijk bijdraagt aan ruimtelijke kwaliteit en hoe een beeldkwaliteitplan ontwerpers optimaal kan inspireren.

Om deze toets niet enkel te baseren op mijn eigen waarneming, maar juist de discussie aan te kunnen gaan, organiseerde ik 10 juni jongstleden de eerste in een reeks informele excursies ‘Beeldkwaliteit in Praktijk’. Met een 11-tal enthousiaste deelnemers bezochten we een aantal recente woningbouwprojecten in Apeldoorn die door Michel van Unen, stedenbouwkundige bij de Gemeente Apeldoorn, van een korte toelichting werden voorzien. Mijn intentie om de dialoog over beeldkwaliteit aan te gaan, aan de hand van praktijkvoorbeelden, bleek een vruchtbare insteek. Het zou een dag worden vol interessante discussies.

Hieronder een overzicht van de projecten die wij al fietsend passeerden en de thema’s die daarbij aan de orde kwamen.

De Parken en Kerschoten
De woonbuurten ‘De Parken’ en ‘Kerschoten’ liggen ingeklemd tussen het centrum van Apeldoorn in het zuiden en Het Loo in het noorden. Beide woonbuurten ontlenen een groot deel van hun kwaliteit aan een het zorgvuldig aangelegde en overvloedig aanwezige groen. Het bebouwingsbeeld van De Parken bestaat uit louter vrijstaande villa’s. De afmetingen van de percelen, het formaat van de woningen en de rijk gedetailleerde architectuur, verraden de welvarende context waarin de buurt tot stand kwam. Dat staat in groot contrast tot de context waarin de naoorlogse buurt Kerschoten zijn oorsprong vindt. Toch kennen ook de bewoners van deze buurt nog steeds een opvallend hoge waardering toe aan de woonkwaliteit , mogelijk is dit gerelateerd aan het ontbreken van de typische middenschaal van portiekflats zoals die elders in vergelijkbare buurten voorkomt. Afgezien van enkele accenten bestaat de buurt overwegend uit laagbouw die een aangename binding met het maaiveld heeft.

De parken                                                                                                       Kerschoten

Een belangrijke factor die aan het succes van zowel De Parken als Kerschoten ten grondslag lijkt te liggen, is een consequente doorvertaling van een landschappelijke en stedenbouwkundig visie naar ontwerp en uitvoering van zowel het private als het publieke domein. In beide buurten is er duidelijk sprake geweest van beeldregie.

een nieuwe schakel tussen De Parken en Kerschoten                                            activering van het maaiveld bij een naoorlogse flat 

’t Podium
De naoorlogse architectuur in de wijk Tannhauser (later ‘‘t Podium’ ) bleek te kunnen rekenen op een beduidend minder positieve waardering van het woongenot. In dit plan werd de uitzonderlijke keuze gemaakt om, uit programmatisch oogpunt, vijf van de zes aanwezige ‘ 10 x 10’ – flats te slopen en te vervangen door een kleiner aantal woningen, overwegend in laagbouw. De zesde flat ('De Valk') kon behouden blijven en werd ingrijpend getransformeerd door Groosman Partners, het bureau dat in de jaren ’60 ook tekende voor de oorspronkelijke flats. De laagbouw (met collectieve parkeervoorziening) naast de flat blijkt, na voltooiing van de eerste fase, op deze locatie en in de huidige markt slecht verkoopbaar te zijn. Dat heeft ertoe geleid dat het resterende deel van het plan herzien zal worden.

de eerste fase laagbouw van 't Podium met op de achtergrond 'De Valk'           een autovrije woonstraat in 't Podium

Het Mozaïek
Het Mozaïek vormt een onderdeel van VINEX-wijk Zuidbroek. Rond de het park op de Vellertheuvel bevindt zich het Vellertseveld, bestaande uit een aantal meanderende blokken aaneengesloten woningbouw. De aanleg van de openbare ruimte rondom de blokken is nog niet voltooid en de ontwerpen lijken grotendeels tot stand te zijn gekomen in een directe dialoog tussen stedenbouwkundige en architect. De betekenis van het beeldkwaliteitplan is voor deze ontwikkeling dan ook lastig te onderscheiden.

 woningbouw in het Vellertseveld

Zo niet aan het oude lint dat thans de naam ‘Eikenpagelaan’ draagt. Hier is een aantal kavels uitgegeven aan particulieren. Waar Gemeente Apeldoorn er recent voor heeft gekozen om enkel nog inspirerende beeldkwaliteitplannen te maken, is dit plan nog van een eerdere periode. Destijds is gekozen voor een combinatie van beeldkwaliteiten die beschrijvend zijn geformuleerd en beeldkwaliteiten die kwantitatief toetsbaar zijn. Het blijkt dat met name de beschrijvende kwaliteiten tot verschillende interpretaties leiden. Zo is er opgenomen ‘ Basiskleur: rood met landelijk kleurenpalet’, maar is er desondanks een witte woning gerealiseerd. Opvallend is dat, hoewel er in het beeldkwaliteitplan niet direct verwezen wordt naar plaatsgebonden architectuurkenmerken, veel eigenaren er toch voor gekozen hebben om een woning te bouwen die qua volume de opbouw heeft van het typische Apeldoornse huisje: een huis met een steile kap met lage goot, haaks op de weg. In architectuur zijn er dermate grote variaties ontstaan dat het in eerste instantie lijkt dat de rooilijn van de woningen per kavel verspringt. Nadere studie leert echter dat dit helemaal niet het geval is maar dat de diversiteit deze indruk wekt. Al met al past deze diversiteit prima in het beeld van een lint en wordt de Eikenpagelaan ervaren als een samenhangend geheel. Naast de eenheid in diversiteit is een aantal eenvoudige factoren bepalend voor deze samenhang: het constante profiel van de openbare ruimte, met daarin een stevige laanbeplanting, diepe (en daardoor groene) voortuinen en een constante nokhoogte van de woningen.

ruime voortuinen en een sterke laanbeplanting langs de Eikenpagelaan            nieuwe interpretaties van het 'Apeldoornse huisje'

Osseveld en Woudhuis
De bouw van Osseveld en Woudhuis is reeds enkele jaren voltooid. Deze wijken zijn daardoor inmiddels een stuk groener dan Zuidbroek en ogen volgroeid. Net als in Zuidbroek vormen enkele oude linten de verankering van de wijken in de ruimtelijk historische context. Zo vormt de Veenhuizerweg de ruggengraat van Osseveld. Rond het lint is een royale meanderende groenstructuur aangelegd waar alle aangrenzende woonstraten van profiteren. De oorspronkelijke bebouwing van het lint is behouden en aangevuld met nieuwe, veelal vrijstaande, woningen. Opvallend is een aantal zwarte stalen woningen van architect Lars Courage. De woningen steken door o.a. hun vorm en kleur sterk af tegen de typische lintbebouwing. Maar er blijkt, zoals Lars ons spontaan toelicht, gebruik gemaakt te zijn van een aantal subtiele verwijzingen naar lijnen en materiaalgebruik uit de omgeving. De herkenbaarheid van deze verwijzingen is echter gering, juist het contrast met de omgeving lijkt de beleving van zowel de nieuwe als de bestaande woningen te versterken. De geïntroduceerde diversiteit heeft het lint een aantrekkelijke nieuwe impuls gegeven.

woning / kantoor van architect Lars Courage aan de Veenhuizerweg               het groene centrum van Osseveld

Achter ‘Het Kasteel ‘ van Woudhuis bevindt zich het buurtje ´Het Plateau´ dat grotendeels welstandsvrij is gerealiseerd. Het palet aan woningen dat dit heeft opgeleverd is (vanzelfsprekend) gevarieerd maar hoofdzakelijk van een bescheiden architectuur die weinig tot geen relatie aangaat met zijn omgeving. Enkele woningen vallen op, zo heeft één eigenaar de spreuk ´my home is my castle´ wel erg letterlijk genomen.

een muur als erafscheiding aan de openbare ruimte                                        een kasteeltje om in te wonen  

De heldere opzet van de openbare ruimte en de duidelijke afbakening van het welstandsvrije deel maakt echter dat structuur van de buurt ook deze uitschieters in architectuur kan verdragen. Wat stoort is dat er tevens een grote diversiteit aan erfafscheidingen is ontstaan die resulteren in rommelige, soms te harde, begrenzingen van de openbare ruimte. Ook is er van een zekere genius loci in deze buurt weinig sprake. De afwezigheid van beeldregie op architectuur lijkt voor deze plek echter geen onoverkomelijke bezwaar te vormen.

veel groen op de kavels in Het Plateau                                                             .. en ook in de openbare ruimte

Zonnehoeve
Groot Zonnehoeve bestaat deels uit agrarisch gebied ‘ Zonnehoeve’ en deels uit een bosachtig instellingsterrein ‘ Groot Schuylenburg’. Het geheel vormt een belangrijke groene wig in de Apeldoornse landschapsvisie ´De Groene Mal´. Centraal in het plan staat daarom parkzone die het strekt vanaf de ring tot aan het buitengebied. Door diverse omstandigheden verloopt de planvorming voor Zonnehoeve erg traag. Dat heeft ertoe kunnen leiden dat een aantal deelplannen is ontwikkeld en gerealiseerd alvorens het bestemmingsplan en beeldkwaliteitplan waren vastgesteld. De welstandscommissie heeft daarop samenhang gezocht in de bouwplannen door het eerst vergunde plan leidend te laten zijn voor aangrenzende plannen. In praktijk betekent dit dat een plan met een architectuur met Scandinavische invloeden (houtwerk in pasteltinten, zadeldak met flauwe dakhelling) als toetsingskader gold voor een plan dat van oorsprong veel conventioneler van opzet was. Het resultaat is o.a. een aantal smalle woningen van drie lagen hoog in een eenvoudige baksteenarchitectuur en met een zadeldak met flauwe helling. Het beeld van een compromis tussen twee lastig te verzoenen visies dringt zich op.

oprit, huisnummer en waterafvoer in één element in de openbare ruimte       vertaling van scandinavische architectuur (rechts) naar baksteen (links)

Enkele jaren na realisatie van deze eerste deelprojecten wordt het beeldkwaliteitplan van Groot Zonnehoeve herzien. Ook ditmaal een gevolg van een veranderde marktpositie. Een significant deel van het plan zal na de herziening waarschijnlijk welstandsvrij zijn.

In breder perspectief
Tijdens en na afloop van de projectbezoeken ontstaan er verschillende interessante discussies over beeldkwaliteit en de vertaling van (stedenbouwkundige) ambities naar de praktijk in een breder perspectief. Voor het trekken van conclusies uit de discussies is het te vroeg, maar ik signaleerde een drietal thema´s waarop een groot deel van het brede scala aan inzichten dat de revue passeerde terug herleiden kan worden:

Structuur / de drager
Een sterkte hoofdstructuur draagt een plan. Het biedt een kapstok voor het maken van keuzes bij een verdere uitwerking en is het belangrijkste ingrediënt voor een leesbaar plan. In welke mate kan een sterke hoofdstructuur uiteenlopende deelprojecten samenbinden tot één herkenbaar geheel?

Schaal
De toename van de invloed van kwalitatieve keuzes is evenredig aan de toename van de schaal waarop ze hun weerslag vinden. Dat impliceert dat een grootschalig project vraagt om een hoge kwaliteitsambitie. Bij de bezochte projecten blijkt vooral kleinschaligheid op positieve waardering te kunnen rekenen. Valt dat wellicht te verklaren uit het feit dat bij kleinschalige ontwikkelingen minder gewaardeerde ontwerpkeuzes slechts een beperkte weerslag hebben op het totaalbeeld van een project?

Vakmanschap
De uitwerking van een concept tot een totaalplan vraagt om vakmanschap. Vakmanschap van de beleidsmaker / ontwerper van de hoofdstructuur om zijn visie of plan begrijpelijk te maken en overtuigend over te brengen enerzijds. En vakmanschap anderzijds van de ontwerpers, ingenieurs, bouwers, maar ook bestuurders en opdrachtgevers om de visie van een passende en doordachte uitwerking te voorzien. Hoe meer uitgesproken het concept van een plan is, hoe meer invloed inconsequente interpretaties hebben op de kwaliteit van het eindbeeld.

karakteristieke (projectmatige) woningbouwprojecten in Woudhuis

In plannen die kunnen rekenen op een positieve waardering is er ruim aandacht geweest voor deze drie thema’s. Het beeldkwaliteitplan kan daarbij met name op de thema’s ‘structuur / drager en schaal’ zeer bepalend zijn. Voor het thema ‘vakmanschap’ ligt de kracht van het beeldkwaliteitplan meer in het bieden van inspiratie. Dat Apeldoorn nog uitsluitend kiest voor het maken van inspirerende beeldkwaliteitplannen kan dus wellicht positief uitpakken in het kader van vakmanschap.
Apeldoorn vormt hierin geen uitzondering. In het algemeen lijkt er een trend te zijn van een veschuiving van het zwaartepunt in beeldkwaliteitplannen van kaderstellend naar inspirerend.

conventionele rijwoningen in het Mozaïek                                                      de Vellertheuvel met de 'Kooi-Met-Geen-Poema-Er-In'

Overigens zijn de bezochte plannen met name locaties waarin slechts een bescheiden rol weggelegd is voor de historische context van de plek. Er ontstaat redelijke consensus dat een soepele beeldregie op deze locaties best kan resulteren in een prettige leefomgeving. Een beknopt beeldkwaliteitplan met een kernachtige omschrijving van de meest bepalende beeldkwaliteiten ligt hier het meest voor de hand. Wel speelt de vraag of dit anders uitpakt voor projecten met een ondergrond die vraagt om een meer nauwgezette inpassing van nieuwe ontwikkeling in bestaande kaders. Het lijkt mij een mooie uitdaging om daar een volgende excursie aan te wijden!

18/05/2011 - Excursie Beeldkwaliteit in Praktijk

Werkend op het grensvlak van architectuur en stedenbouw, hou ik me al zeven jaar intensief bezig met het maken van beeldkwaliteitplannen. Dergelijke plannen lopen uiteen van het type 'inspiratieboek' tot 'gedetailleerd handboek'.

Hoewel niemand het zal nalaten om te leren van de praktijk, valt het mij op dat er opvallend weinig wordt stilgestaan bij de daadwerkelijke invloed van het beeldkwaliteitplan op de (bebouwde) omgeving. Daarom heb ik mij enige tijd geleden voorgenomen om eens wat vaker vanuit dit oogpunt het veld in te gaan. Dat zou ik alleen kunnen doen maar ik heb er voor gekozen om een excursie te organiseren voor een bredere doelgroep. Zo hoop ik dat we niet alleen kunnen leren van de plannen maar middels een gerichte discussie ook van elkaar.

Daarom organiseer ik, voor iedereen die daar interesse in heeft, een excursie 'Beeldkwaliteit in Praktijk', vrijdagmiddag 10 juni in Apeldoorn. Zie voor meer details de onderstaande uitnodiging.

29/04/2011 - 'Het Dorpsplein’, prijsvraaginzending brede school Bonaire

In Kralendijk, de hoofdstad van het Antilliaanse eiland Bonaire, is besloten tot de bouw van een nieuwe brede school. Voor het ontwerp van deze school schreef het eilandbestuur begin 2011 een architectenprijsvraag uit. Samen met Sjoerd Schaapveld, die zelf opgroeide op Bonaire, maakte ik een ontwerp voor deze prijsvraag.

Het Dorpsplein

Aan de noordzijde van Kralendijk groeit Noord-Saliña uit tot één van de meest omvangrijke woonwijken van de stad. Ten gevolge van die groei komt een onontgonnen groene wereld in het zwaartepunt van de wijk te liggen. Op deze plek wordt straks ‘Het Dorpsplein’ gebouwd, een ensemble dat ruimte biedt aan de basisscholen Papa Cornes en De Pelikaan, een kinderopvang, een sporthal, een zwembad en een aantal andere voorzieningen voor de wijk. De charme van Noord-Saliña is de informele opbouw van de wijk met veel ruimte voor variatie en individualiteit. ‘Het Dorpsplein’ vormt een accent in dit veelvormige karakter. Het ensemble gaat functioneren als een herkenningspunt en, nog belangrijker, als een trefpunt in de wijk.

‘Het Dorpsplein’ heeft een intiem karakter als ware het een dorpshart voor Noord-Saliña. Een netwerk van verrassende straatjes en diverse binnen- en buitenruimtes concentreert zich rond het dorsplein, dé plek waar alle functies en gebruikers elkaar ontmoeten. Het dorpsplein is het trefpunt voor de scholen en biedt daarnaast plaats aan bijvoorbeeld lokale markten, buurtfeesten en voorstellingen.

Een verhoging markeert de overgang van de groene omgeving naar het verrassende binnenterrein van het gebied. Deze beleving wordt versterkt door het grote contrast tussen het geometrische vormenspel van het plan en de weelderige natuur er omheen.

Een verdraaide ligging van het plan op zijn locatie verzekert een optimaal gebruik van de verkoelende werking van de oostelijke passaat. Het plan biedt voldoende vrijheid om, indien nodig, deze oriëntatie verder aan te scherpen of door verschuiving waardevol groen te sparen.
De opbouw van het ensemble is zó gekozen dat er een sterke eenheid ontstaat waarbinnen alle onderdelen toch duidelijk een eigen karakter hebben en autonoom kunnen functioneren.

27 april jongstleden werd bekend dat uit de 49 inzendingen voor de prijsvraag HL Architecten uit Amsterdam als winnaar is gekozen. Dit bureau zal een rol krijgen in de realisatie van de brede school. De tweede en de publieksprijs gingen beide naar Attika Architen. Ondanks dat we erg blij waren met het resultaat dat we hebben neergezet viel ons ontwerp helaas buiten de prijzen.

Meer weten? Lees meer en bekijk de tekeningen door de pdf van onze prijsvraaginzending te downloaden >>

6/02/2011 - uit het zadel belicht

een armatuur geïnspireerd op de actualiteiten

'Uit het Zadel Belicht' is een armatuur gemaakt volgens het principe van 'Superuse'. De basis is een defect fietszadel dat met een minimale toevoeging van nieuwe materialen een nieuw leven als verlichtingsarmatuur krijgt. Het armatuur functioneert als uplight (wandverlichting) en wordt geleverd inclusief een 3 Watt ledlamp (E14 fitting). 'Uit het Zadel Belicht' is verkrijgbaar in dames- of herenmodel. Er is slechts een beperkte oplage beschikbaar, de kostprijs bedraagt €89,= per armatuur.

11/12/2010 - Laan

10/11/2010 - Zollverein

Onlangs bracht ik, op de terugreis van een weekendje Sauerland, een kort bezoekje aan landschaps- en museumpark / evenemententerrein / voormalige kolenmijn Zollverein in Essen...

 ... dat smaakt naar meer!

2/11/2010 - Unchartered terrain

Sofia - een hoofdstad zonder Hop-on Hop-off Bus:

De bevolking krimpt hier al sinds de jaren '80. Een doorkijkje naar 2030 voor Groningen en Limburg?

Juist omdat er in Sofia sinds de val van de muur vrijwel niets nieuws is gebouwd is de stad de moeite van het bezoeken zeker waard. Met de sfeer is ook niets mis overigens!